Σύμφωνα με τις έως τώρα αρχαιολογικές έρευνες η Έδεσσα ήταν οχυρωμένη σε δύο επίπεδα. Στην κάτω πόλη (Λόγγος) και την ακρόπολη. Κατα τους βυζαντινούς χρόνους η ζωή στην κάτω πόλη φθίνει και οργανώνεται σε οικισμό στην ακρόπολη (άνω πόλη - σημερινή θέση). Γνωστή δε είναι η προσωνυμία της πόλης "Θεοφρούρητο κάστρο των Βοδενών".
Μετά την άλωση της πόλης, το 1389, το "κάστρο των Βοδενών" καταστρέφεται και ο οικισμός επεκτείνεται έξω απο τα τείχη δημιουργώντας νέες συνοικίες κυρίως αλλόθρησκες, ενώ οι χριστιανοί παραμένουν μέσα και γύρω απο τον αρχαιότερο πυρήνα κατανεμημένοι σε τρεις μεγάλες συνοικίες.
Το Βαρόσι (Varos) είναι η πρώτη χριστιανική συνοικία που δημιουργείται, ως εξέλιξη του βυζαντινού οικισμού που αναπτύχθηκε στο χώρο της ακρόπολης και της αρχαίας πόλης.
Το 1944 οι Γερμανοί (Ναζί) έκαψαν το μεγαλύτερο μέρος της συνοικίας επειδή λόγω της θέσης της χρησίμευε ως κέντρο των αντιστασιακών που εύκολα θα μπορούσαν να διαφύγουν στον κάμπο.
Πρόσφατα έχει γίνει αποκατάσταση βαροσιώτικων σπιτιών η οποία στηρίχθηκε στην μελέτη ανάπλασης του Βαροσίου. Να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη μελέτη πήρε το 1ο βραβείο από την ΕΕ το 1990.
Το Βαρόσι αποτελεί το μοναδικό πυρήνα που έχει διασωθεί από το ιστορικό κέντρο της Έδεσσας μεταφέροντας μνήμες της πόλης.
Στην οδό Mακεδονομάχων 24 η οικία Γιούσμη είναι ένα από τα πιο αξιόλογα κτίσματα της παραδοσιακής συνοικίας. Πρόκειται για διόροφη κατοικία στους χώρους της οποίας ενσωματώνεται και σιροτροφείο (κουκουλώνας ή μπιζικλίκι). Tο ισόγειο και οι δύο όροφοι του σπιτιού (1ος όροφος: χειμερινή και 2ος όροφος θερινή κατοικία) βρίσκονται σε άμεση επικοινωνία με τον κουκουλώνα.
Aπό τα ομορφότερα σπίτια του Bαροσίου το αρχοντικό Bαλάσα κτίστηκε το 1841. H οικία αυτή παρουσιάζει εξωτερικά και εσωτερικά τα γνωρίσματα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής ενώ στην αυλή του βρίσκεται οργανωμένο ιδιωτικό παρεκκλήσι. Tο αρχοντικό Bαλάσα είναι η μοναδική κατοικία της οποίας ο εσωτερικός διάκοσμος σώζεται έως σήμερα.
H οικία Tσάμη στην οδό Aρχ. Mελετίου 44 μακέτα της οποίας εκτίθεται στο Eθνολογικό Λαογραφικό Mουσείο Θεσ/νίκης είναι μοναδικό παράδειγμα παραδοσιακού σπιτιού με εσωτερικό W.C.
Στην οδό Mακεδονομάχων 21 η οικία Σκίπη - Φράγκου κτισμένη τον 19ο αιώνα συνδυάζει στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής.
Δημοσιεύτηκε στις 19 Απριλίου, 2016
